NamDinh.Org

Cuối tuần qua, Phó thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) Nguyễn Thiện Nhân thay mặt Chính phủ đã trình Quốc hội Đề án đổi mới tài chính giáo dục giai đoạn 2009 - 2014. Đây là đề án thu hút sự quan tâm đặc biệt của xã hội vì một nội dung quan trọng của đề án sẽ điều chỉnh mức thu học phí các cấp học. Dù còn rất nhiều ý kiến trái ngược về đề án nhưng nhìn nhận một cách khách quan thì việc tăng thu học phí là việc cần phải làm...

I- Còn nhớ cách đây 2 năm, khi Phó thủ tướng, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Thiện Nhân tham gia giao lưu trực tuyến trên Báo Điện tử CAND Online, trong hàng ngàn câu hỏi của bạn đọc trong và ngoài nước gửi về, có hàng trăm câu hỏi xoay quanh chuyện tăng học phí, đó là bao giờ tăng, tăng bao nhiêu và lộ trình tăng như thế nào...

Xã hội càng phát triển thì sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội ngày càng lớn. Trong khi có những người mỗi tháng có thể bỏ ra 5-10 triệu đồng để cho con học ở các trường dân lập, trường quốc tế từ cấp tiểu học và bỏ ra vài trăm triệu tới vài tỉ đồng để cho con đi du học tự túc ở Singapore, Australia, Mỹ, Pháp... thì với phần lớn người dân hiện nay, chi phí học hành của con em họ luôn là nỗi ám ảnh bởi đã chiếm một phần không nhỏ ngân sách gia đình. Bởi vào lúc “thóc cao gạo kém” như hiện nay, với hai vợ chồng sống bằng đồng lương công chức, để nuôi được hai đứa con đi học đã phải thắt lưng buộc bụng mới có thể đảm bảo được cuộc sống.

Công chức còn như vậy thì với nông dân, nuôi được một đứa con học đại học thực sự là một kỳ tích vì để học và sống được ở Hà Nội cần ít nhất 1,5 triệu đồng/ tháng, mà số tiền ấy bằng nửa tấn thóc...

II- Nhưng, nói đi thì cũng phải nói lại, nhìn ở tầm vĩ mô thì có một thực tế là nhiều năm qua, ngành giáo dục phải đối mặt với nhiều bất hợp lý về cơ chế tài chính. Theo Phó thủ tướng, Bộ trưởng GD&ĐT Nguyễn Thiện Nhân, 10 năm qua (1999-2008), trong khi lương tối thiểu, ngân sách nhà nước chi cho giáo dục, quy mô học sinh học nghề, trung cấp chuyên nghiệp, sinh viên cao đẳng, đại học rồi chỉ số giá cả tiêu dùng... đều tăng thì khung học phí không thay đổi. Vì vậy tổng nguồn lực của đất nước huy động cho giáo dục đào tạo vẫn rất hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo, gây bất hợp lý thêm trong hệ thống giáo dục.

Theo thống kê của Bộ GD&ĐT, năm 2006, chi bình quân cho 1 học sinh, sinh viên ở Việt Nam là 723 USD, bằng 1/4 của Thái Lan và chưa bằng 1/10 của Đức... Năm 2001, tổng thu học phí ở tất cả các cấp giáo dục công lập từ mầm non đến đại học chiếm 8,2% tổng chi cho giáo dục (gồm chi từ ngân sách và từ học phí), năm 2005 là 7,3%, năm 2006 là 6,7%, năm 2008 là 5,5% và nếu khung học phí hiện nay vẫn giữ đến 2011 thì tỉ lệ này chỉ còn 4%. Tức là càng ngày đóng góp của học phí vào tổng chi đào tạo ở các trường càng giảm, năm 2011 chỉ bằng 1/2 năm 2001. Do mất giá đồng tiền, nên học phí đại học 180.000đ/tháng năm 2008 chỉ có giá trị 90.000đ/tháng so với năm 1998 khi khung học phí được ban hành.

Với giáo dục mầm non và phổ thông, thực tế trong các năm qua, phần chi của Nhà nước giữ vai trò quyết định. Tại các trường công lập, phần đóng góp của người dân qua học phí và chi phí khác chỉ chiếm 7,9% tổng chi phí đào tạo, phần Nhà nước chi chiếm 92,1%. Nếu kể cả chi của người dân cho giáo dục ở các trường ngoài công lập, thì tổng chi của người dân chiếm 21,8% tổng chi cho giáo dục ở các trường công lập và ngoài công lập, phần Nhà nước chi chiếm 78,2%...

Trong khi Nhà nước tăng lương tối thiểu từ 290.000đ/ người/tháng (năm 1998) lên 650.000đ/người/tháng (năm 2009), nhưng yêu cầu các trường giải quyết nguồn trả lương tăng lên này trong nguồn thu học phí là chủ yếu, mà học phí thì không tăng, nên các trường phải dành tỉ lệ trong tổng thu của trường cho trả lương ngày một cao, phần dành cho giáo trình, cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy ngày càng ít đi, và như vậy đương nhiên ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo.

Mặt khác, để có thể đảm bảo thu nhập tối thiểu cho giáo viên, phần nào hạn chế việc giáo viên giỏi chuyển ra các trường ngoài công lập dạy hoặc làm ở các công ty vì có thu nhập cao hơn thì các trường phải tăng số lượng sinh viên, làm cho tỉ lệ sinh viên/giảng viên vẫn ở mức rất cao (30 - 50 sinh viên, thậm chí 100 sinh viên/giảng viên), ngược lại với yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo và đòi hỏi của xã hội.

Nhà nước đang chi 80% kinh phí cho giáo dục phổ thông.

Từ nhiều năm nay, trong khi Nhà nước thực hiện chính sách miễn giảm học phí cho sinh viên diện chính sách, song không bù đắp chi phí này cho các trường; mà các trường phải tự cân đối từ thu học phí của sinh viên khác. Kết quả là nếu nhận nhiều sinh viên diện chính sách bao nhiêu, thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị của ngành giáo dục bao nhiêu thì, trường càng gặp khó khăn về tài chính bấy nhiêu...

Vì vậy, tại hội nghị trực tuyến của Bộ GD&ĐT với các Sở GD&ĐT và các trường đại học vừa được tổ chức cuối tháng 5, tất cả đại diện các trường đều cho rằng cần phải tăng học phí. Bởi nói như GS.TS Hoàng Văn Châu - Hiệu trưởng Trường đại học Ngoại thương: “Đây sẽ là tiền đề quan trọng để có điều kiện tập trung cho chất lượng giảng dạy, đầu tư cho cơ sở vật chất”, thực tế như Trường đại học Ngoại thương, nếu mức học phí tăng lên 255.000đ/sinh viên/tháng thì nhà trường mới chỉ thu được 18 tỉ đồng/năm, trong khi đó chỉ tính riêng khoản tiền lương của giảng viên đã là 20 tỉ đồng/năm.

Còn theo TS. Hoàng Văn Điện - Hiệu trưởng Trường đại học Công nghiệp Hà Nội, thì: “Hiện tại mức chi phí cho chế độ học bổng và miễn giảm học phí của trường trong một năm là gần 10 tỉ, trong khi đó thì ngân sách Nhà nước chi cho trường là 13 tỉ, số tiền còn lại chỉ đủ trả lương cho giáo viên trong... 1 tháng”.

III- Vậy học phí sẽ tăng tăng như thế nào và tăng bao nhiêu để nhà trường tăng nguồn thu nhưng con nhà nghèo không phải bỏ học? Theo Giáo sư Phạm Phụ, Đại học Bách khoa TP HCM, tăng học phí là chuyện đúng, vấn đề làm sao cho minh bạch, công bằng. “Bậc đại học học phí thấp thì tạo thêm sự mất công bằng xã hội trong giáo dục, nguồn ngân sách cung cấp chảy vào tầng lớp trung lưu. Nhưng học phí cao sẽ có nhiều người không chịu nổi. Vì vậy, cần phải tăng học phí nhưng đồng thời tăng nguồn lực xã hội, tài trợ nhiều cho người nghèo, kết hợp tăng nguồn vốn vay cho sinh viên. Như vậy sẽ giải quyết vấn đề công bằng xã hội trong giáo dục đại học tốt hơn”.

Còn GS.TS Nguyễn Hữu Đức - Phó giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng: “Đề án đề xuất việc tăng học phí đào tạo theo lộ trình và kèm theo đó là chương trình tín dụng đối với sinh viên nghèo, chế độ học bổng cho sinh viên – như vậy đây là đề án hợp lý giải quyết những bất cập về học phí vẫn tồn tại trước đây”.

Theo Phó thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân, quan điểm của Đề án về công bằng xã hội trong trách nhiệm gia đình đóng góp vào chi phí giáo dục cho con em mình là: gia đình có thu nhập thấp thì đóng góp ít hơn là gia đình có thu nhập cao, nhưng trong mọi trường hợp, chi phí học tập đều không vượt quá 6% thu nhập và đều không là gánh nặng tài chính cho gia đình.

Việc chọn yêu cầu tổng chi cho giáo dục phổ thông và mầm non của hộ gia đình không vượt quá 6% thu nhập của họ, kèm theo đó là yêu cầu có tính nguyên tắc là phải hỗ trợ thêm cho các gia đình có thu nhập rất thấp để con em họ có thể đến trường.

Khi Nhà nước đã đảm bảo gần 80% chi phí cho giáo dục phổ thông và mầm non của xã hội, thì việc người dân đóng góp vào việc học hành của con em mình là hoàn toàn cần thiết, vì điều này góp phần tăng quy mô và chất lượng giáo dục.

Để khắc phục chi phí đào tạo quá thấp, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đào tạo, Đề án đã đề xuất việc tăng học phí đào tạo theo lộ trình và kèm theo đó là chương trình của Chính phủ cho học sinh học nghề, sinh viên hộ nghèo, cận nghèo hoặc có hoàn cảnh khó khăn được vay để trả học phí và hỗ trợ chi trả các chi phí khác của việc học tập. Cả nước hiện nay có 1,7 triệu sinh viên đại học, cao đẳng, thì đã có 800.000 sinh viên được vay để học, tương đương tỉ lệ 47%, trong khi tỉ lệ hộ nghèo cả nước không quá 15%.

“Chúng ta đang thực hiện một yêu cầu hết sức nhân văn: không một sinh viên nào đỗ đại học, cao đẳng, trung cấp, đào tạo nghề mà phải bỏ học vì không có điều kiện đóng học phí” - Phó thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân nói.

Theo đề án, mức học phí được phân biệt giữa chương trình đào tạo đại trà (chương trình đạt mức chất lượng cần thiết tối thiểu) và chương trình đào tạo chất lượng cao với nguyên tắc:

Học phí của các trường mầm non và phổ thông công lập đại trà: đối với giáo dục mầm non và giáo dục phổ thông (THCS, THPT) học phí và các khoản chi cần thiết khác cho việc học tập không vượt quá 6% thu nhập bình quân của hộ gia đình.

Học phí đối với giáo dục nghề nghiệp từ bậc sơ cấp đến bậc trung cấp, cao đẳng và đại học thực hiện theo nguyên tắc chia sẻ chi phí giữa nhà nước và người học, học phí phải đảm bảo bù đắp chi phí tiền lương, từng bước đảm bảo chi thường xuyên tối thiểu của các nhóm ngành đào tạo.

Với các hộ dân có thu nhập rất thấp, nếu 6% thu nhập chưa bảo đảm chi đủ cho các nhu cầu như dụng cụ học tập, sách giáo khoa, quần áo đồng phục, đi lại tối thiểu... thì được Nhà nước hỗ trợ thêm, ngoài việc miễn học phí.

Theo nguyên tắc học phí phù hợp với khả năng chi trả, trong một tỉnh có các vùng có mức thu nhập khác nhau có thể có mức học phí khác nhau. Thực hiện nguyên tắc chi phí học tập không vượt quá 6% thu nhập của hộ gia đình, với mức thu nhập bình quân dự báo cho các tỉnh vào năm 2010, thì ở Lai Châu mỗi cháu đi học được Nhà nước hỗ trợ 12.000đ/tháng để gia đình có thể mua sách vở, cặp, giày dép, đồng phục đi học với mức bình quân 72.000đ/tháng/học sinh. Hà Nội có thu nhập bình quân 1,936 triệu đồng/người/tháng hay 7,744 triệu đồng/hộ 4 người/tháng thì mức học phí là 160.000đ/tháng.

Mức học phí ở các trường phổ thông chuyên thực hiện theo quy định chung của địa phương, không cao hơn các trường phổ thông đại trà khác trên địa bàn. Các trường dân tộc nội trú được Nhà nước đầu tư, hỗ trợ hoàn toàn chi phí hoạt động, người học không phải đóng học phí.

Học phí của các cơ sở đào tạo công lập: các trường nghề, trung cấp chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học công lập được xác định mức thu học phí theo nhóm ngành nghề đào tạo trong khung học phí quy định của Chính phủ.

IV- Một nội dung khiến nhiều người quan tâm đó là tăng học phí thì chất lượng giáo dục có được nâng lên hay không? Phó thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân khẳng định, việc áp dụng đề án đổi mới cơ chế tài chính sẽ có tác động tích cực, công bằng xã hội cao hơn hẳn trước kia, người nghèo được đảm bảo cơ hội học tập cho con em tốt hơn trước.

Với các bậc học phổ thông, mầm non, Nhà nước là người chi lớn nhất, chủ yếu cho giáo dục. Học phí chỉ là sự chia sẻ theo khả năng thu nhập của gia đình học sinh với Nhà nước, gia đình nghèo còn được Nhà nước trợ cấp tiền để mua đủ sách vở, đồ dùng học tập, giày dép... cho con đi học.

Chất lượng đào tạo được tăng thêm, từ đó làm cho hiệu quả lao động của người tốt nghiệp cao hơn, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bởi với việc tăng chi của Nhà nước cho đào tạo (nhất là dạy nghề), Nhà nước chi trả phần học phí miễn giảm thay cho các đối tượng chính sách được miễn giảm và học phí đào tạo được tăng thêm, các cơ sở đào tạo có điều kiện vừa đảm bảo thu nhập của giáo viên, vừa tăng cường cơ sở vật chất, hoàn thiện chương trình đào tạo, quản lý nhà trường.

Thông qua cơ chế học phí mới và các chính sách khuyến khích xã hội hóa, sự đóng góp của xã hội cho giáo dục sẽ cao hơn, song luôn đảm bảo yêu cầu phù hợp với khả năng đóng góp của nhân dân và các nhà đầu tư, không gây gánh nặng về tài chính cho gia đình người học.

Với mức chi phí cho học phí không vượt quá 6% thu nhập của hộ gia đình, các hộ có thu nhập khá có khả năng đóng học phí cao hơn trước kia (35.000 đồng/tháng), do đó góp phần tăng đóng góp của người dân vào hệ thống giáo dục.

Đánh giá về đề án này, GS-TS Đào Trọng Thi, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Giáo dục - Thanh thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, cho rằng để đề án có tính khả thi cao, Nhà nước cần sớm ban hành cơ chế, chính sách, tiêu chí mới để xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo mà con em họ khi đi học được hưởng các chế độ ưu đãi

(Nguồn Cand)